<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>mayachat aymara &#187; numbers</title>
	<atom:link href="http://www.lengua-aymara.com/tag/numbers/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>http://www.lengua-aymara.com</link>
	<description>lengua aymara: aprendizaje, enseñanza, normalización y política lingüistica</description>
	<lastBuildDate>Wed, 04 Aug 2010 23:45:39 +0000</lastBuildDate>
	<language>en</language>
	<sy:updatePeriod>hourly</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>1</sy:updateFrequency>
	<generator>http://wordpress.org/?v=3.0.1</generator>
		<item>
		<title>mayata tunkaru</title>
		<link>http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/</link>
		<comments>http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 05 Oct 2009 13:27:43 +0000</pubDate>
		<dc:creator>A. Condori</dc:creator>
				<category><![CDATA[actitudes]]></category>
		<category><![CDATA[aprendizaje]]></category>
		<category><![CDATA[léxico]]></category>
		<category><![CDATA[aimara]]></category>
		<category><![CDATA[attitudes]]></category>
		<category><![CDATA[aymara]]></category>
		<category><![CDATA[bolivia]]></category>
		<category><![CDATA[learning]]></category>
		<category><![CDATA[numbers]]></category>
		<category><![CDATA[numeros]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://www.lengua-aymara.com/?p=235</guid>
		<description><![CDATA[	
	<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Focoins.info%3Agenerator&amp;rft.title=mayata+tunkaru&amp;rft.aulast=Condori&amp;rft.aufirst=A.&amp;rft.subject=actitudes&amp;rft.subject=aprendizaje&amp;rft.subject=l%C3%A9xico&amp;rft.source=mayachat+aymara&amp;rft.date=2009-10-05&amp;rft.type=blogPost&amp;rft.format=text&amp;rft.identifier=http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/&amp;rft.language=English"></span>
Share Conocidísimo tema del grupo boliviano Awatiñas. Un gran acierto y un gran éxito. Mayata Tunkaru, creo que no exageramos, indujo en una generación el deseo de aprender a contar en aymara del uno al diez. Parece poco, sí, pero ya hicieron más por el idioma que la EBI y la EIB juntas. maya, paya, [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[	
	<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Focoins.info%3Agenerator&amp;rft.title=mayata+tunkaru&amp;rft.aulast=Condori&amp;rft.aufirst=A.&amp;rft.subject=actitudes&amp;rft.subject=aprendizaje&amp;rft.subject=l%C3%A9xico&amp;rft.source=mayachat+aymara&amp;rft.date=2009-10-05&amp;rft.type=blogPost&amp;rft.format=text&amp;rft.identifier=http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/&amp;rft.language=English"></span>
<div class="socialize-in-content" style="float:right;"><div class="socialize-in-button-right"><script type="text/javascript">
			<!-- 
			tweetcount_url = "http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/";
			tweetcount_src = "RT @MayachatAymara:";
			tweetcount_via = false;
			tweetcount_links = true;
			tweetcount_size = "large";
			tweetcount_background = "80b62a";
			tweetcount_border = "CCCCCC"; 
			//-->
		</script>
		<script type="text/javascript" src="http://widgets.backtype.com/tweetcount.js"></script></div><div class="socialize-in-button-right"><a name="fb_share" type="box_count" share_url="http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/" href="http://www.facebook.com/sharer.php">Share</a><script src="http://static.ak.fbcdn.net/connect.php/js/FB.Share" type="text/javascript"></script></div><div class="socialize-in-button-right"><a title="Post to Google Buzz" class="google-buzz-button" href="http://www.google.com/buzz/post" data-button-style="normal-count" data-url="http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/"></a>
	<script type="text/javascript" src="http://www.google.com/buzz/api/button.js"></script></div></div><p>Conocidísimo tema del grupo boliviano <em>Awatiñas</em>. Un gran acierto y un gran éxito. <strong>Mayata Tunkaru</strong>, creo que no exageramos, indujo en una generación el deseo de aprender a contar en aymara del uno al diez. Parece poco, sí, pero ya hicieron más por el idioma que la EBI y la EIB juntas.<span id="more-235"></span></p>
<p><object width="580" height="360" data="http://www.youtube-nocookie.com/v/IL5D8CJq5RQ&amp;hl=es&amp;fs=1&amp;border=1" type="application/x-shockwave-flash"><param name="allowFullScreen" value="true" /><param name="allowscriptaccess" value="always" /><param name="src" value="http://www.youtube-nocookie.com/v/IL5D8CJq5RQ&amp;hl=es&amp;fs=1&amp;border=1" /><param name="allowfullscreen" value="true" /><param name="flashvars" value="start=35" /></object></p>
<pre style="padding-left: 30px;"><strong>maya, paya, kimsa, pusi, phisqa... qulilita</strong>
uno, dos, tres, cuatro, cinco... linda

<strong>suxta, paqallqu, kimsaqallqu, llätunka, tunka</strong>
seis, siete, ocho, nueve, diez

<strong>ukjam sasina kirkiñäni, qulilita</strong>
diciendo así sigamos el ritmo, preciosa

<strong>aka jach'a anat urunxa kusisiñäni</strong>
vamos a alegrarnos en este día de carnaval

<strong>aka jach'a anat urunxa thuqt'asiñäni</strong>
vamos a bailar en este día de carnaval</pre>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://www.lengua-aymara.com/mayata-tunkaru-awatinas/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>5</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>ch’usat patakaru aymarat jakhuñäni</title>
		<link>http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/</link>
		<comments>http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/#comments</comments>
		<pubDate>Wed, 15 Jul 2009 22:31:54 +0000</pubDate>
		<dc:creator>A. Condori</dc:creator>
				<category><![CDATA[gramática aymara]]></category>
		<category><![CDATA[léxico]]></category>
		<category><![CDATA[aimara]]></category>
		<category><![CDATA[aymara]]></category>
		<category><![CDATA[aymara grammar]]></category>
		<category><![CDATA[numbers]]></category>
		<category><![CDATA[numeros]]></category>
		<category><![CDATA[suffix]]></category>
		<category><![CDATA[sufijo]]></category>
		<category><![CDATA[vocabulario]]></category>
		<category><![CDATA[vocabulary]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://www.lengua-aymara.com/?p=194</guid>
		<description><![CDATA[Lista de los números en aymara del uno al cien, incluyendo el cero. Para los débiles de espíritu y los impacientes.]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[	
	<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Focoins.info%3Agenerator&amp;rft.title=ch%E2%80%99usat+patakaru+aymarat+jakhu%C3%B1%C3%A4ni&amp;rft.aulast=Condori&amp;rft.aufirst=A.&amp;rft.subject=gram%C3%A1tica+aymara&amp;rft.subject=l%C3%A9xico&amp;rft.source=mayachat+aymara&amp;rft.date=2009-07-15&amp;rft.type=blogPost&amp;rft.format=text&amp;rft.identifier=http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/&amp;rft.language=English"></span>
<div class="socialize-in-content" style="float:right;"><div class="socialize-in-button-right"><script type="text/javascript">
			<!-- 
			tweetcount_url = "http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/";
			tweetcount_src = "RT @MayachatAymara:";
			tweetcount_via = false;
			tweetcount_links = true;
			tweetcount_size = "large";
			tweetcount_background = "80b62a";
			tweetcount_border = "CCCCCC"; 
			//-->
		</script>
		<script type="text/javascript" src="http://widgets.backtype.com/tweetcount.js"></script></div><div class="socialize-in-button-right"><a name="fb_share" type="box_count" share_url="http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/" href="http://www.facebook.com/sharer.php">Share</a><script src="http://static.ak.fbcdn.net/connect.php/js/FB.Share" type="text/javascript"></script></div><div class="socialize-in-button-right"><a title="Post to Google Buzz" class="google-buzz-button" href="http://www.google.com/buzz/post" data-button-style="normal-count" data-url="http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/"></a>
	<script type="text/javascript" src="http://www.google.com/buzz/api/button.js"></script></div></div><p>Contar en aymara del uno al diez fue algo sabiamente convertido en éxito musical por los Awatiñas con su <strong>“<a href="http://www.youtube.com/watch?v=IL5D8CJq5RQ">mayata tunkaru</a>”</strong>. Luego vendría, igualmente exitoso, el <strong>“<a href="http://www.youtube.com/watch?v=TY67_bv-eX0&amp;feature=related">tunkata pätunkaru</a>”</strong> que nos llevó a contar hasta veinte. Hoy, por insistencia popular, presentamos este <strong>“ch’usat patakaru”</strong> (<a href="http://www.lengua-aymara.com/notas/a/#ayaym">ay</a>: <em>de cero a cien</em>). <span id="more-194"></span>Recomiendo la lectura del artículo correspondiente para <a href="http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/">aprender a contar en aymara</a> de verdad, hasta los cientos de miles de millones.</p>
<p style="padding-left: 30px;">000    <strong>ch’usa</strong><br />
001     <strong>maya</strong><br />
002    <strong>paya</strong><br />
003    <strong>kimsa</strong><br />
004    <strong>pusi</strong><br />
005     <strong>phisqa</strong><br />
006    <strong>suxta</strong><br />
007     <strong>päqallqu</strong><br />
008    <strong>kimsaqallqu</strong><br />
009    <strong>llätunka</strong></p>
<p style="padding-left: 30px;">010     tunka<br />
011      tunka mayani<br />
012     tunka payani<br />
013     tunka kimsani<br />
014     tunka pusini<br />
015     tunka phisqani<br />
016     tunka suxtani<br />
017     tunka päqallquni<br />
018     tunka kimsaqallquni<br />
019     tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">020    pä tunka<br />
021     pä tunka mayani<br />
022     pä tunka payani<br />
023     pä tunka kimsani<br />
024     pä tunka pusini<br />
025     pä tunka phisqani<br />
026     pä tunka suxtani<br />
027     pä tunka päqallquni<br />
028    pä tunka kimsaqallquni<br />
029     pä tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">030    kimsa tunka<br />
031     kimsa tunka mayani<br />
032     kimsa tunka payani<br />
033     kimsa tunka kimsani<br />
034     kimsa tunka pusini<br />
035     kimsa tunka phisqani<br />
036     kimsa tunka suxtani<br />
037     kimsa tunka päqallquni<br />
038    kimsa tunka kimsaqallquni<br />
039     kimsa tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">040    pusi tunka<br />
041     pusi tunka mayani<br />
042     pusi tunka payani<br />
043     pusi tunka kimsani<br />
044     pusi tunka pusini<br />
045     pusi tunka phisqani<br />
046     pusi tunka suxtani<br />
047     pusi tunka päqallquni<br />
048    pusi tunka kimsaqallquni<br />
049     pusi tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">050     phisqa tunka<br />
051     phisqa tunka mayani<br />
052     phisqa tunka payani<br />
053     phisqa tunka kimsani<br />
054     phisqa tunka pusini<br />
055     phisqa tunka phisqani<br />
056     phisqa tunka suxtani<br />
057     phisqa tunka päqallquni<br />
058     phisqa tunka kimsaqallquni<br />
059     phisqa tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">060    suxta tunka<br />
061     suxta tunka mayani<br />
062     suxta tunka payani<br />
063     suxta tunka kimsani<br />
064     suxta tunka pusini<br />
065     suxta tunka phisqani<br />
066     suxta tunka suxtani<br />
067     suxta tunka päqallquni<br />
068    suxta tunka kimsaqallquni<br />
069     suxta tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">070     päqallqu tunka<br />
071     päqallqu tunka mayani<br />
072     päqallqu tunka payani<br />
073     päqallqu tunka kimsani<br />
074     päqallqu tunka pusini<br />
075     päqallqu tunka phisqani<br />
076     päqallqu tunka suxtani<br />
077     päqallqu tunka päqallquni<br />
078     päqallqu tunka kimsaqallquni<br />
079     päqallqu tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">080    kimsaqallqu tunka<br />
081     kimsaqallqu tunka mayani<br />
082    kimsaqallqu tunka payani<br />
083    kimsaqallqu tunka kimsani<br />
084    kimsaqallqu tunka pusini<br />
085     kimsaqallqu tunka phisqani<br />
086    kimsaqallqu tunka suxtani<br />
087     kimsaqallqu tunka päqallquni<br />
088    kimsaqallqu tunka kimsaqallquni<br />
089    kimsaqallqu tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">090    llätunka tunka<br />
091     llätunka tunka mayani<br />
092     llätunka tunka payani<br />
093     llätunka tunka kimsani<br />
094     llätunka tunka pusini<br />
095     llätunka tunka phisqani<br />
096     llätunka tunka suxtani<br />
097     llätunka tunka päqallquni<br />
098    llätunka tunka kimsaqallquni<br />
099     llätunka tunka llätunkani</p>
<p style="padding-left: 30px;">100     <strong>pataka</strong></p>
<p>La mayor parte de la lista, a partir del treinta, parece innecesaria por reiterar ocho veces más la misma estructura. Bueno, lo ponemos a disposición de los estudiantes flojos que quieren hacer su tarea sin complicarse (y sin aprender, ciertamente).</p>
<p><strong>Nota:</strong> Para los curiosos, el título de esta entrada <em>“Ch’usat patakaru aymarat jakhuñäni”</em> quiere decir <em>“Contemos en aymara del cero al cien”</em>.</p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://www.lengua-aymara.com/numeros-uno-al-cien-en-aymara/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>4</slash:comments>
		</item>
		<item>
		<title>haciendo números en aymara</title>
		<link>http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/</link>
		<comments>http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/#comments</comments>
		<pubDate>Mon, 01 Jun 2009 17:55:33 +0000</pubDate>
		<dc:creator>A. Condori</dc:creator>
				<category><![CDATA[gramática aymara]]></category>
		<category><![CDATA[léxico]]></category>
		<category><![CDATA[aimara]]></category>
		<category><![CDATA[aymara]]></category>
		<category><![CDATA[aymara grammar]]></category>
		<category><![CDATA[numbers]]></category>
		<category><![CDATA[numeros]]></category>
		<category><![CDATA[suffix]]></category>
		<category><![CDATA[sufijo]]></category>
		<category><![CDATA[vocabulario]]></category>
		<category><![CDATA[vocabulary]]></category>

		<guid isPermaLink="false">http://www.lengua-aymara.com/?p=136</guid>
		<description><![CDATA[	
	<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Focoins.info%3Agenerator&amp;rft.title=haciendo+n%C3%BAmeros+en+aymara&amp;rft.aulast=Condori&amp;rft.aufirst=A.&amp;rft.subject=gram%C3%A1tica+aymara&amp;rft.subject=l%C3%A9xico&amp;rft.source=mayachat+aymara&amp;rft.date=2009-06-01&amp;rft.type=blogPost&amp;rft.format=text&amp;rft.identifier=http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/&amp;rft.language=English"></span>
Share Revisando las cadenas de búsqueda mediante las que los lectores llegan a estas páginas, quien suscribe puede dar fe de la insistencia de algunos patrones muy claros, y cito algunos al pie de la letra: “lengua originaria aymara los numeros del 1 al 100”, “TRADUCCION EN AYMARA DE LOS NUMEROS UNO AL CIEN”, “numeracion [...]]]></description>
			<content:encoded><![CDATA[	
	<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Focoins.info%3Agenerator&amp;rft.title=haciendo+n%C3%BAmeros+en+aymara&amp;rft.aulast=Condori&amp;rft.aufirst=A.&amp;rft.subject=gram%C3%A1tica+aymara&amp;rft.subject=l%C3%A9xico&amp;rft.source=mayachat+aymara&amp;rft.date=2009-06-01&amp;rft.type=blogPost&amp;rft.format=text&amp;rft.identifier=http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/&amp;rft.language=English"></span>
<div class="socialize-in-content" style="float:right;"><div class="socialize-in-button-right"><script type="text/javascript">
			<!-- 
			tweetcount_url = "http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/";
			tweetcount_src = "RT @MayachatAymara:";
			tweetcount_via = false;
			tweetcount_links = true;
			tweetcount_size = "large";
			tweetcount_background = "80b62a";
			tweetcount_border = "CCCCCC"; 
			//-->
		</script>
		<script type="text/javascript" src="http://widgets.backtype.com/tweetcount.js"></script></div><div class="socialize-in-button-right"><a name="fb_share" type="box_count" share_url="http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/" href="http://www.facebook.com/sharer.php">Share</a><script src="http://static.ak.fbcdn.net/connect.php/js/FB.Share" type="text/javascript"></script></div><div class="socialize-in-button-right"><a title="Post to Google Buzz" class="google-buzz-button" href="http://www.google.com/buzz/post" data-button-style="normal-count" data-url="http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/"></a>
	<script type="text/javascript" src="http://www.google.com/buzz/api/button.js"></script></div></div><p>Revisando las cadenas de búsqueda mediante las que los lectores llegan a estas páginas, quien suscribe puede dar fe de la insistencia de algunos patrones muy claros, y cito algunos al pie de la letra: <em>“lengua originaria aymara los numeros del 1 al 100”</em>, <em>“TRADUCCION EN AYMARA DE LOS NUMEROS UNO AL CIEN”</em>, <em>“numeracion aymara en el linguista”</em> (sic), <em>“SIGNIFICADO DE LOS NUMEROS AYMARAS”</em>, <em>“EN DONDE PUEDO ENCONTRAR NUMEROS TRADUCIDOS EN AYMAR DESDE EL NUMERO UNO AL CIEN”</em>, <em>“LOS NUMEROS TRADUCCION EN AYMARA”</em> y otros que no se citan por evitar la reiteración. Así que, por la insistencia en la demanda, satisfago lo pedido.<span id="more-136"></span></p>
<p>Se discutirá más adelante (en otra entrada, quiero decir) sobre aspectos más sutiles e interesantes de la numeración aymara<span style="display:none;">/aimara</span>. Ahora nos ceñiremos a lo pedido. Naturalmente, es inútil listar todos los números del uno al cien, tal como insisten algunos lectores. Parece mucho más razonable hacer una descripción de cómo construirlos.</p>
<p>Aunque hay indicios de que no siempre fue así, el sistema de numeración del aymara<span style="display:none;">/aimara</span> contemporáneo cuenta en base diez, igual que el quechua, el castellano y las lenguas occidentales de referencia. A continuación los nueve primeros números cardinales:</p>
<pre style="padding-left: 30px;">1 Maya (Mä)
2 Paya (Pä)
3 Kimsa
4 Pusi
5 Phisqa
6 Suxta
7 Paqallqu
8 Kimsaqallqu
9 Llätunka</pre>
<p>Nótese que los dos primeros numerales <em>maya</em> y <em>paya</em> exhiben dos variantes (<em>mä</em> y <em>pä</em>) que se usan cuando están en función de cuantificadores. Por ejemplos <em>mä anu</em> (<a href="../notas/e/#esesp">es</a>: <em>un perro</em>) y <em>pä anu</em> (es: <em>dos perros</em>), pero no <span style="text-decoration: line-through;"><em>maya anu</em></span> ni <span style="text-decoration: line-through;"><em>paya anu</em></span>.</p>
<p>Introducimos ahora otros numerales, alguno de claro origen castellano, que nos ayudarán a representar cantidades mayores que diez.</p>
<pre style="padding-left: 30px;">10       Tunka
100      Pataka
1000     Waranqa
1000000  Milluna</pre>
<p>Finalmente añadimos un neologismo usado en las escuelas.</p>
<pre style="padding-left: 30px;">0  Ch’usa</pre>
<p>Para mantener el espíritu de esta entrada y satisfacer la demanda del lector sin complicarle demasiado, vamos a basarnos en la notación (escritura) numérica occidental para llegar a la formación de numerales en aymara<span style="display:none;">/aimara</span>.</p>
<p>Dada una cifra cualquiera, por ejemplo 43, sabemos que, en virtud de la notación posicional a la que estamos acostumbrados, es fácil descomponerla en unidades, decenas, etc. Veamos:</p>
<p style="padding-left: 30px;">43 = 4 decenas + 3 unidades = 4 · 100 + 3</p>
<p>Teniendo en cuenta que, en aymara<span style="display:none;">/aimara</span>, las decenas son regidas por <em>tunka</em> (10), las centenas por <em>pataka</em> (100), los millares por <em>waranqa</em> (1000) y los millones por <em>milluna</em> (1000000), podemos llegar a lo siguiente:</p>
<p style="padding-left: 30px;">43 = 4 tunka + 3<br />
43 = pusi tunka + kimsa<br />
43 = pusi tunka kimsa<strong><span style="color: #ff0000;">ni</span></strong></p>
<p>Nótese que <strong>las unidades, en caso de haberlas, se marcan siempre con el sufijo <em>-ni</em></strong>. Sólo las unidades. El resto sigue un orden posicional que nos es familiar.</p>
<p>Otro ejemplo:</p>
<p style="padding-left: 30px;">152 = 1 centena + 5 decenas + 2 unidades<br />
152 = (pataka) + (5 tunka) + (2)<br />
152 = (pataka) + (phisqa tunka) + (paya)<br />
152 = pataka phisqa tunka paya<strong><span style="color: #ff0000;">ni</span></strong></p>
<p>Nótese que, en caso de que estemos ante una centena, o una decena, etc., no tendríamos respectivamente <span style="text-decoration: line-through;"><em>mä pataka</em></span> ni <span style="text-decoration: line-through;"><em>mä tunka</em></span>, sino solamente <em>pataka</em> y <em>tunka</em>. Esto es válido para decenas, centenas y millares. En lo que respecta a los millones, quizá por influencia del castellano, sí se pueden oír cosas como <em>mä milluna</em> (es: <em>un millón</em>).</p>
<p>Intentemos otra cifra mayor, esta vez sin unidades ni centenas.</p>
<p style="padding-left: 30px;">4030 = 4 millares + 3 decenas<br />
4030 = (4 waranqa) + (3 tunka)<br />
4030 = (pusi waranqa) + (kimsa tunka)<br />
4030 = pusi waranqa kimsa tunka</p>
<p>Vemos que, al no haber unidades, tampoco finalizamos con <em>-ni</em>. Sería incorrecto —aunque no en todas las variantes de la lengua— decir <span style="text-decoration: line-through;"><em>pusi waranqa kimsa tunkani</em></span>.</p>
<p>Vayamos a cifras definitivamente más grandes.</p>
<p style="padding-left: 30px;">3135002 = 3 millones + 135 millares + 2 unidades<br />
3135002 = (3 milluna) + (135 waranqa) + (2)<br />
3135002 = (kimsa milluna) + (pataka kimsa tunka phisqa waranqa) + (paya)<br />
3135002 = kimsa milluna pataka kimsa tunka phisqa waranqa paya<strong><span style="color: #ff0000;">ni</span></strong></p>
<p>Ojo, aunque 135 (<a href="../notas/a/#ayaym">ay</a>: <em>pataka kimsa tunka phisqa<span style="color: #ff0000;">ni</span></em>) sea el número de millares, no podríamos jamás expresar 135000 como <span style="text-decoration: line-through;"><em>pataka kimsa tunka phisqa<span style="color: #ff0000;">ni</span> waranqa</em></span> (con <em>-ni</em>) ¿Porqué? Porque ese <em>phisqa</em> no corresponde al orden de las unidades, sino al de los millares. Por el contrario, como observamos más arriba, es <em>paya</em> quien pertenece a las unidades, estando marcado como tal con <em>-ni</em>. Resumiendo esto en una regla de fácil comprobación, diríamos que <em>-ni</em> no puede darse en el interior de una construcción numeral; si se da, ha de darse siempre al final de la misma.</p>
<p>Con lo proporcionado hasta aquí, el idioma aymara<span style="display:none;">/aimara</span> puede contar hasta el orden de magnitud de los cientos de miles de millones, que es más que suficiente para satisfacer cualquier necesidad de la vida diaria. De hecho, la presencia de <em>milluna</em> —de poco uso en la actualidad— en el idioma, obedece a un triste pasado de inestabilidad monetaria donde, especialmente en el Perú, a finales de la década de 1980, el primer gobierno de Alán García hizo conocer a la población la experiencia de la hiperinflación. En aquella época fue necesario para el aymara<span style="display:none;">/aimara</span> tomar del castellano el término <em>milluna</em> para ajustarse al nivel de los precios de entonces.</p>
<p>Corriendo el riesgo de equivocarme, quizás el número más alto al que podríamos referirnos sería este: <strong>999999999999</strong>, es decir <strong><em>llätunka pataka llätunka tunka llätunka waranqa llätunka pataka llätunka tunka llätunka milluna llätunka pataka llätunka tunka llätunka waranqa llätunka pataka llätunka tunka llätunkani</em></strong>. Después de esta cifra empiezan los billones, cuyo uso resulta innecesario entre los aymaras contemporáneos y es ciertamente bastante infrecuente entre castellanohablantes.</p>
<p>Para terminar, una advertencia: con ánimo de simplificar, en esta entrada se ha obviado el fenómeno de la <a href="../notas/e/#elisionvocalica">elisión vocálica</a>, escribiéndose todos los ejemplos como si ésta no se diese, cuando en realidad sí se da. Téngalo en cuenta el lector.</p>
]]></content:encoded>
			<wfw:commentRss>http://www.lengua-aymara.com/haciendo-numeros-aymara/feed/</wfw:commentRss>
		<slash:comments>5</slash:comments>
		</item>
	</channel>
</rss>
